Syzyfowe prace

Syzyfem są rosyjscy zaborcy i aparat szkolny caratu. Włożyli oni potężny wysiłek w wynarodowienie polskiej młodzieży: zakazali ojczystego języka, fałszowali historię, manipulowali młodymi umysłami i nasyłali szpiegów.

Jednak ich praca okazała się daremna i bezowocna – polski duch i tożsamość okazały się niemożliwe do zniszczenia.

Wystarczyła lekcja z Bernardem Zygierem, by kamień wtaczany przez lata przez rosyjskich nauczycieli stoczył się u stóp góry.

• Owczary: Rozpaczliwe rozstanie z matką, surowa szkoła Wiechowskiego.
• Początki w Klerykowie: Stancja u pani Przepiórkowskiej, samotność, problemy z nauką.
• Okres uległości (rusyfikacja): Fascynacja rosyjskimi nowinkami, faworyzowanie przez Zabielskiego, chodzenie do rosyjskiego teatru.
• Przełom: Recytacja „Reduty Ordona” – łzy wstydu i odrodzenie patriotyczne.

Marcin staje na czele patriotycznego kółka na „Górce” u Gontali, czyta polskie dzieła wieszczów narodowych i pomaga Andrzejowi Radkowi.

Przeżywa też czystą, idealistyczną miłość do Anny Stogowskiej („Biruty”), z którą łączy go porozumienie dusz bez wypowiedzenia ani jednego słowa.

Jędrek pochodzi ze skrajnie biednej rodziny ze wsi Pajęczyn Dolny. W dzieciństwie pasł świnie i gęsi. Jego talent dostrzegł student Antoni Paluszkiewicz („Kawaler”), który nauczył go czytać i zaszczepił miłość do książek.

Po śmierci opiekuna Andrzej z tobołkiem wędruje pieszo do Klerykowa, by kontynuować naukę za wszelką cenę.

• Utrzymuje się z dawania uciążliwych korepetycji niesfornym dzieciom.
• Jest wyśmiewany przez paniczy z bogatych domów za swój chłopski akcent i znoszony mundur.
• Gdy bezczelny Tymkiewicz znieważa jego wiejskie pochodzenie, Radek bije go do krwi.
• Zostaje uratowany przed wilczym biletem dzięki wstawiennictwu Marcina Borowicza.

• Bezwzględny zakaz mówienia po polsku pod groźbą kozy i obniżenia sprawowania.
• Nocne naloty i rewizje na stancjach uczniów przez prof. Majewskiego.
• Szpiegowanie uczniów w kościele podczas nabożeństw.
• Ograniczenia lektur i surowa cenzura.

• Zapraszanie uczniów do prywatnych mieszkań na herbatę z samowara.
• Darmowe bilety do teatru na rosyjskie spektakle patriotyczne.
• Wpajanie przekonania o wielkości i opiekuńczej roli caratu.
• Kupowanie lojalności obietnicami stypendiów i kariery w Petersburgu.

Profesor Sztuber, zastraszony i uległy nauczyciel, pyta nowego ucznia – Bernarda Zygiera. Zygier zaczyna mówić o polskiej poezji, a następnie z pamięci recytuje zakazaną „Redutę Ordona” Adama Mickiewicza.

W miarę jak jego głos potężnieje, w klasie zapada śmiertelna cisza.

• Profesor Sztuber: Wstaje, patrzy w okno, a z jego oczu płyną łzy wzruszenia. Nie przerywa recytacji.
• Marcin Borowicz: Siedzi ze spuszczoną głową, czując niewymowny ból, wstyd za dotychczasową uległość i bezgraniczną miłość do Ojczyzny.
• Klasa: Zostaje zjednoczona we wspólnym patriotycznym uniesieniu.

Ustronny pokoik na poddaszu domu na przedmieściach Klerykowa, wynajmowany przez ucznia Gontalę. Stał się tajną kwaterą klerykowskich spiskowców.

Chłopcy spotykali się tam potajemnie po lekcjach, wnosząc pod płaszczami zakazane książki historyczne i poetyckie.

• Głośne czytanie poezji Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.
• Dyskusje nad historią upadku Rzeczypospolitej i powstaniem styczniowym.
• Uczenie się krytycznego myślenia i odkłamywanie carskiej propagandy.
• Scena zasadzki na prof. Majewskiego i obrzucenie go błotem.

Syzyfową pracą był wysiłek carskich rusyfikatorów, którzy nie zdołali zniszczyć polskiej tożsamości narodowej.

Polska poezja romantyczna („Reduta Ordona”) okazała się najpotężniejszą bronią przeciwko indoktrynacji zaborców.

Marcin Borowicz i Andrzej Radek przechodzą drogę od bezradnych chłopców do w pełni dojrzałych, świadomych Polaków.

Czysta, platoniczna miłość w parku klerykowskim przerwana brutalnie przez wywózkę rodziny w głąb Rosji.