Charles Dickens – Mistrzowska opowieść o przemianie skąpca, duchach Bożego Narodzenia i potędze ludzkiego miłosierdzia
Szybka powtórka do egzaminu (W pigułce)
Opowieść wigilijna (1843 r.) to opowiadanie z elementami baśni i przypowieści moralnej. Ebenezer Scrooge, zgorzkniały londyński skąpiec nienawidzący świąt, zostaje nawiedzony w wigilijną noc przez ducha swojego zmarłego wspólnika Jakuba Marleya oraz trzy Zjawy Wigilijne (Przeszłości, Teraźniejszości i Przyszłości). Pod wpływem wstrząsających wizji samotnej śmierci i cierpienia rodziny swojego pracownika Boba Cratchita (kaleki Mały Tim), Scrooge przechodzi całkowitą metamorfozę, stając się serdecznym filantropem i przyjacielem ubogich.
1. Metryczka lektury & Cechy utworu
Autor
Charles Dickens (1812–1870) – jeden z najwybitniejszych powieściopisarzy angielskich epoki wiktoriańskiej, obrońca najuboższych i dzieci.
Rodzaj literacki
Epika (narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący, fabuła, dialogi i opisy).
Gatunek literacki
Opowiadanie (dokładniej: opowieść wigilijna / przypowieść moralna z elementami baśni i realizmu).
Epoka literacka
Pozytywizm / Realizm XIX w. (Anglia wiktoriańska, wydanie w grudniu 1843 r.).
Czas akcji
Wigilia Bożego Narodzenia, noc z 24 na 25 grudnia oraz poranek pierwszego dnia świąt (lata 40. XIX w.).
Miejsce akcji
Londyn (ponury kantor Scrooge'a, jego ciemne mieszkanie, dom Boba Cratchita, ubogie dzielnice Londynu, giełda i cmentarz).
Struktura utworu:
Utwór nie jest podzielony na tradycyjne rozdziały, lecz na 5 zwrotek (ang. Staves), co nawiązuje do formy tradycyjnej kolędy lub pieśni bożonarodzeniowej:
Zwrotka 1: Duch Marleya – portret skąpca i ostrzeżenie z zaświatów.
Zwrotka 2: Duch Wigilijnej Przeszłości – dzieciństwo Scrooge'a, szkoła i zerwane zaręczyny z Bellą.
Zwrotka 3: Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia – święta u Cratchitów, choroba Małego Tima i święta u siostrzeńca Freda.
Zwrotka 4: Duch Przyszłych Wigilii – bezduszni handlarze kradnący pościel ze zwłok, zapomniany grób Scrooge'a.
Zwrotka 5: Przebudzenie – nawrócenie, radość, indyk dla Boba i pomoc dla Małego Tima.
2. Duchy odwiedzające Scrooge'a i ich misja
ZJAWA OSTRZEGAWCZA
Duch Jakuba Marleya
Zmarły 7 lat wcześniej wspólnik. Przychodzi skuty potężnym łańcuchem z kasetek, kluczy, ksiąg rachunkowych i sakiewek, który sam sobie wykuł za życia swoją chciwością. Ostrzega Ebenezera, że jego łańcuch jest już znacznie dłuższy i cięższy. Zapowiada przybycie trzech Zjaw.
PIERWSZA ZJAWA
Duch Wigilijnej Przeszłości
Postać przypominająca jednocześnie dziecko i starca, z głowy bije jasny promień światła. Pokazuje Scrooge'owi samotne dzieciństwo w opuszczonej szkole, miłość do zmarłej siostry Fan, radość na balu u dawnego pracodawcy Fezzwiga oraz bolesny moment, gdy narzeczona Bella odchodzi, widząc, że Scrooge pokochał tylko „złotego bożka”.
DRUGA ZJAWA
Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia
Wesoły olbrzym w zielonej szacie z pochodnią w kształcie rogu obfitości. Ukazuje ciepło ubogiej rodziny Boba Cratchita, gdzie mimo biedy i kalectwa Małego Tima panuje bezgraniczna miłość. Zjawa pokazuje też pod szatą dwoje przerażających dzieci: Ciemnotę i Nędzę, ostrzegając przed zagładą ludzkości.
TRZECIA ZJAWA
Duch Przyszłych Wigilii
Mroczna, niema postać w czarnym całunie, przypominająca śmierć. Pokazuje Londyn po śmierci nielubianego bogacza: kupcy rozmawiają obojętnie o jego pogrzebie, szabrownicy sprzedają jego ubrania i zasłony z łóżka, a jedyną reakcją dłużników jest ulga. Na koniec wskazuje na opuszczony, zarośnięty chwastami nagrobek z napisem: Ebenezer Scrooge.
3. Kluczowe motywy literackie
MOTYW 01
Wewnętrzna przemiana bohatera (Metamorfoza)
Z oziębłego, bezwzględnego egoisty gardzącego ludźmi, Scrooge staje się człowiekiem o wielkim sercu, radosnym, hojnym i szanowanym w całym mieście. Udowadnia, że na zmianę na lepsze nigdy nie jest za późno.
MOTYW 02
Magia i istota świąt Bożego Narodzenia
Święta według Dickensa to nie tylko tradycja, lecz czas otwierania zaryglowanych serc, dzielenia się z potrzebującymi, wybaczania i dostrzegania drugiego człowieka w codziennym pędzie za pieniądzem.
MOTYW 03
Krytyka drapieżnego kapitalizmu i chciwości
Dickens bezlitośnie obnaża obojętność bogaczy epoki wiktoriańskiej na los ubogich, wyzysk dzieci i nieludzkie warunki w domach pracy (workhouses).
4. Słynne cytaty do zapamiętania
„— Wesołych Świąt! A niech was licho porwie z waszymi Wesołymi Świętami! Czymże są dla was te święta, jeśli nie czasem płacenia rachunków bez pieniędzy? Bzdury i głupstwa!”
Ebenezer Scrooge na początku opowiadania
„Noszę łańcuch, który sam sobie wykułem za życia. Ogniwo po ogniwie, łokieć po łokciu sam go splatałem i sam się nim opasałem!”
Duch Jakuba Marleya
„Będę czcił Boże Narodzenie w moim sercu i starał się zachować jego ducha przez cały rok. Będę żył w Przeszłości, Teraźniejszości i Przyszłości. Duchy wszystkich trzech będą we mnie!”
Nawrócenie Ebenezera Scrooge'a
„Niech Bóg błogosławi każdego z nas!”
Mały Tim (Tiny Tim)
Czas akcji:Wigilia i Boże Narodzenie (lata 40. XIX w.)
Miejsce akcji:Londyn (kantor, mieszkanie, dom Cratchitów)
Gatunek i budowa
Rodzaj:Epika
Gatunek:Opowiadanie wigilijne / przypowieść
Układ:5 zwrotek (jak w kolędzie bożonarodzeniowej)
Przesłanie:Nigdy nie jest za późno na odmianę losu i serca
SLAJD 02 // BOHATER GŁÓWNY
Ebenezer Scrooge – Portret skąpca
Człowiek z sercem twardym jak krzemień
Cechy przed przemianą
Skrajne skąpstwo – żałuje nawet węgla do piecyka w kantorze.
Bezduszność – odrzuca prośby o datek na rzecz głodujących i ubogich.
Wrogość wobec rodziny – odrzuca zaproszenie na wigilię od jedynego siostrzeńca Freda.
Pogarda dla świąt – uważa Boże Narodzenie za „bzdury i głupstwa”.
Piekielna samotność
Scrooge odciął się od wszystkich ludzi. Nawet bezpańskie psy uciekały na jego widok, a żebracy nie śmieli prosić go o ani jednego pensa. Żył wyłącznie dla gromadzenia złota, które nikomu nie przynosiło pożytku.
SLAJD 03 // ZJAWA OSTRZEGAWCZA
Duch Jakuba Marleya – Łańcuch chciwości
Pierwszy wstrząs i zapowiedź ratunku
Symbolika łańcucha
Marley zmarł 7 lat wcześniej, będąc kropka w kropkę taki sam jak Scrooge. Po śmierci jego dusza wlecze gigantyczny łańcuch spleciony z kasetek, kluczy, kłódek i sakiewek.
Jest to materialna metafora ludzkich grzechów: chciwości, obojętności i samolubstwa popełnionych za życia.
Przestroga dla Ebenezera
„Twój łańcuch był już tak ciężki jak mój siedem lat temu! Od tamtej pory pracowałeś nad nim pilnie. Jest teraz potężny!”
Marley daje przyjacielowi jedyną szansę ocalenia duszy przed wieczną męką – zapowiada odwiedziny trzech Duchów.
SLAJD 04 // DUCH PIERWSZY
Duch Wigilijnej Przeszłości – Źródła zgorzknienia
Podróż do lat młodości i utraconej niewinności
Odwiedzone sceny
Opuszczony chłopiec: Mały Ebenezer spędzający samotnie święta w zimnej szkole, czytający „Księgę tysiąca i jednej nocy”.
Ciepło siostry Fan: Matka Freda przyjeżdża zabrać brata do domu na święta.
Radosny bal u Fezzwiga: Przełożony, który potrafił dać pracownikom szczęście za kilka funtów.
Rozstanie z Bellą: Narzeczona zrywa zaręczyny, widząc, że miłość do niej wyparła żądza zysku.
Skutek dla Scrooge'a
Scrooge po raz pierwszy od dziesiątek lat płacze. Zaczyna rozumieć, jak wielką cenę zapłacił za bogactwo – stracił miłość, radość i ciepło rodzinne.
Czuje wyrzuty sumienia, że dzień wcześniej odpędził kolędnika i nie okazał serca pracownikowi.
SLAJD 05 // DUCH DRUGI
Duch Tegorocznych Świąt – Rodzina Cratchitów
Prawdziwe bogactwo to miłość, nie pieniądze
Wigilijny stół u Boba
Bob Cratchit zarabia marne 15 szylingów tygodniowo, lecz jego dom jest pełen ciepła, śmiechu i wzajemnego szacunku.
Największą troską rodziny jest mały, chromy Mały Tim (Tiny Tim), który porusza się o kuli. Duch ostrzega: jeśli teraźniejszość się nie zmieni, wkrótce krzesełko Tima będzie puste.
Ciemnota i Nędza
Spod szaty Ducha wyłania się dwoje wychudzonych, zdziczałych dzieci.
„To dziecko to Ciemnota. To drugie to Nędza. Strzeż się ich obojga, lecz najbardziej strzeż się chłopca!”
Ostrzeżenie Dickensa przed społecznym rozwarstwieniem i obojętnością na edukację ubogich.
SLAJD 06 // DUCH TRZECI
Duch Przyszłych Wigilii – Samotna śmierć
Najstraszniejsza lekcja i zarośnięty grób
Mroczne wizje przyszłości
Biznesmeni na giełdzie kpią ze śmierci zmarłego i zastanawiają się, czy na pogrzebie będzie darmowy poczęstunek.
Praczka, posługaczka i grabarz sprzedają w melinie pasera ubrania i koszulę ściągniętą z nieboszczyka.
Dłużnicy padają na kolana z dziękczynną modlitwą, że ich bezlitosny wierzyciel umarł.
W domu Boba panuje żałoba po śmierci Małego Tima.
Przełomowy moment na cmentarzu
Widmo milcząco wskazuje na samotną mogiłę. Ebenezer ze zgrozą odczytuje własne imię: EBENEZER SCROOGE.
Upada na kolana, chwyta dłoń Ducha i przysięga całkowitą odmianę życia, błagając o zmazanie wyroku zapisanego na kamieniu nagrobnym.
SLAJD 07 // CUD NAWRÓCENIA
Wielka przemiana – Poranek Bożego Narodzenia
Radość, hojność i nowe życie Ebenezera
Pierwsze uczynki po obudzeniu
Płaci chłopcu z ulicy za kupno i dostarczenie największego indyka rodzinie Cratchitów.
Spotyka kwestarza i przekazuje olbrzymią sumę pieniędzy z wyrównaniem za minione lata.
Idzie na obiad wigilijny do siostrzeńca Freda, bawiąc się serdecznie z gośćmi.
Następnego ranka podnosi pensję Bobowi Cratchitowi i obiecuje pomoc jego rodzinie.
Nowy człowiek
Scrooge stał się dla Małego Tima „drugim ojcem” – chłopiec dzięki jego opiece i leczeniu wyzdrowiał.
W całym Londynie mówiono, że jeśli ktokolwiek na świecie wie, jak godnie i z radością obchodzić Boże Narodzenie, to właśnie Ebenezer Scrooge.
SLAJD 08 // FISZKI & POWTÓRKA
Podsumowanie egzaminacyjne – Fiszki
Najważniejsze pojęcia, cytaty i symbole do zapamiętania
Łańcuch Marleya
Symbol grzechów, chciwości i bezduszności popełnionych za życia, które po śmierci stają się ciężarem duszy.
Mały Tim
Symbol niewinnego cierpienia i czystości serca. Jego słynne słowa: „Niech Bóg błogosławi każdego z nas!”.
Metamorfoza
Scrooge to klasyczny przykład bohatera dynamicznego – ze skrajnego zła i egoizmu przechodzi ku dobru i miłości.
Ciemnota i Nędza
Dzieci ukryte pod szatą Ducha Teraźniejszości – ostrzeżenie przed skutkami społecznego zaniedbania najuboższych.